Nauka sobie, biznes sobie

Jednym z najważniejszych filarów rozwoju gospodarki opartej na wiedzy jest dobra współpraca uczelni wyższych oraz instytutów badawczych z podmiotami sektora prywatnego. By współpraca była efektywna potrzeba działającego pasa transmisyjnego, który pozwoli na transfer wyników badań w procesie komercjalizacji.

Jak wskazano w raporcie „Komercjalizacja badań naukowych w Polsce”, bariery dla rozwoju komercjalizacji mają między innymi charakter prawny. Cytowany raport stał się jednym z impulsów do zmian w przepisach prawa, które miały ułatwić proces komercjalizacji badań. Okazało się jednak, że zmiany te, jakkolwiek pożądane, nie są pozbawione pewnych mankamentów. Z przeprowadzonych przez Koalicję na rzecz Polskich Innowacji konsultacji ze środowiskiem prawniczym zaangażowanym w komercjalizację wynika, że jedną z głównych barier stanowią obostrzenia związane z koniecznością uzyskiwania przez uczelnie publiczne i instytuty badawcze zgody ministra właściwego ds. Skarbu Państwa na rozporządzenie składnikami majątku. Partnerom prywatnym, którzy często są w projektach badawczych stroną dostarczającą finansowanie, zależy bowiem na uzyskaniu praw wyłącznych do opracowanych wyników badań. W zależności od charakteru projektu, prawa te przysługują wyłącznie uczelni albo uczelni i przedsiębiorcy w ramach współwłasności. Sytuacja ta ulega dalszemu skomplikowaniu, gdy w konkretnym projekcie uczestniczy kilku przedsiębiorców i kilka jednostek naukowych jednocześnie.

W przypadku bardziej złożonych projektów badawczo-rozwojowych może dochodzić do wielokrotnego transferu praw do wyników badań pomiędzy uczestnikami projektów. Istnieje ryzyko, że w odniesieniu do takich projektów zgoda może być wymagana wielokrotnie, co w praktyce paraliżuje możliwość efektywnego zrealizowania projektu. Wprawdzie obowiązujące przepisy przewidują już w tej chwili pewne wyłączenia obowiązku uzyskania tej zgody w przypadku komercjalizacji, lecz czynią to w sposób fragmentaryczny i nie pozbawiony wątpliwości interpretacyjnych.

Drugą ze zidentyfikowanych barier hamujących komercjalizację badań naukowych jest ograniczenie definicji komercjalizacji pośredniej do przypadków obejmowania lub nabywania przez dysponenta wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub know-how (czyli np. uczelnię wyższą), udziałów lub akcji w spółkach prawa handlowego. Obecne brzmienie przepisów wyłącza możliwość przeprowadzenia komercjalizacji pośredniej poprzez inne sposoby zabezpieczenia praw Dysponenta, w szczególności poprzez przeprowadzenie komercjalizacji z wykorzystaniem innych niż akcje instrumentów finansowych.

Rozszerzenie zakresu definicji komercjalizacji pośredniej o inne niż akcje instrumenty finansowe odpowiada na zapotrzebowanie obrotu. Bardziej elastyczne sposoby prowadzenia komercjalizacji pośredniej doprowadzą bez wątpienia do zwiększenia liczby przypadków komercjalizacji pośredniej we współpracy z podmiotami prywatnymi. Warto nadmienić że jest to częstokroć jedyny sposób na pozyskanie znacznych środków niezbędnych do skutecznego wdrożenia wyników badań i prac rozwojowych.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa o szkolnictwie wyższym komercjalizacja bezpośrednia jest to sprzedaż wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami albo oddawanie do używania tych wyników lub know-how, w szczególności na podstawie umowy licencyjnej, najmu oraz dzierżawy. Użycie w tej definicji pojęcia sprzedaży wywołuje wątpliwości co do tego, czy w jej zakres wchodzi także zbycie praw na innej podstawie, np. często występujące w projektach komercjalizacyjnych zniesienie współwłasności czy choćby zamiana.

Usunięcie barier dla komercjalizacji wymaga ponadto modyfikacji przepisów ustawy o instytutach badawczych, które ograniczają swobodę rozporządzania majątkiem tych jednostek naukowych oraz w niektórych przypadkach narzucają obowiązek organizacji przetargu instytutom dokonującym komercjalizacji.

Wystarczą punktowe zmiany w ustawach o szkolnictwie wyższym i o instytutach badawczych by w sposób bezpośredni przyczynić się do pomnożenia liczby komercjalizacji i powstania nowych konsorcjów badawczych, uelastycznienia procesu komercjalizacji czy zwiększenia konkurencyjności polskich jednostek naukowych, a w konsekwencji do rozwinięcia rynku badań naukowych w Polsce i zwiększenia innowacyjności polskiej gospodarki.

 

Maciej Kuziemski
Maciej Kuziemski