Udowodnij, że nie kradłeś, albo pójdziesz siedzieć

Przygotowana w resorcie sprawiedliwości nowelizacja Kodeksu karnego, która weszła w życie w dniu 27 kwietnia 2017 r. wprowadziła tzw. konfiskatę rozszerzoną, czyli przeniesienie ciężaru udowodnienia legalnego pochodzenia mienia na oskarżonego. Nowelizacja wprowadziła ponadto możliwość przepadku przedsiębiorstwa, jeżeli przedsiębiorstwo służyło do popełnienia przestępstwa, a także możliwość orzeczenia przepadku mienia wobec osób trzecich, którym sprawca przekazał mienie.

Fot. Piotr Nowak/ Fotorzepa/FORUM

Do wdrożenia nowych przepisów dotyczących konfiskaty rozszerzonej Polskę zobowiązało prawo unijne. Implementacja przez Polskę Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/42/UE dotyczącej zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii Europejskiej zaskutkowała wprowadzeniem do polskiego systemu prawa licznych zmian, w tym mechanizmów prawnych służących pozbawieniu korzyści osiągniętych z popełnienia czynu zabronionego.

Nowe rozwiązania mają przede wszystkim na celu walkę z przestępczością zorganizowaną, uniemożliwienie czerpania korzyści z nielegalnie zdobytych majątków, a także ochronę przedsiębiorców przed przestępcami udającymi biznesmenów. Na przestępczości gospodarczej traci bowiem nie tylko Skarb Państwa, ale także sami przedsiębiorcy. Skuteczne stosowanie przepadku mienia pochodzącego z przestępstw może okazać się znacznie lepszym narzędziem w walce z przestępczością zorganizowaną niż długoletnia kara pozbawienia wolności. Dotychczas, przestępcy po odbyciu kary pozbawienia wolności mogli nadal cieszyć się majątkiem, który został zgromadzony przez nich w wyniku nielegalnej działalności. Niejednokrotnie majątek taki był wykorzystywany do popełnienia dalszych przestępstw.

Wprowadzone do kodeksu karnego przepisy rozszerzają katalog przestępstw, wobec których przepadek mienia może zostać orzeczony. Dotychczas ciężar dowodu był przeniesiony na sprawcę skazanego za przestępstwo, z którego uzyskał co najmniej 200 tys. zł korzyści. Po zmianie, przepadek dotyczy każdego przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności. Nowelizacja wprowadza także możliwość przeprowadzenia kontroli mienia nabytego przez oskarżonego w okresie 5 lat przed popełnieniem przestępstwa. Rozwiązanie takie oznacza, że w przypadku skazania za przestępstwo, sprawca będzie musiał wykazać legalność posiadanego majątku w ostatnich 5 latach.

Znowelizowane przepisy przewidują również możliwość przepadku mienia mimo istnienia przeszkody do wydania wyroku skazującego. Sytuacja taka możliwa jest w przypadku śmierci sprawcy, niewykrycia sprawcy przestępstwa, a także gdy oskarżonego nie można ująć, bądź gdy nie będzie on mógł – z uwagi na chorobę psychiczną lub inną ciężką chorobę – brać udziału w postępowaniu.

Zmodyfikowano ponadto rozwiązania pozwalające na orzeczenie przepadku mienia wobec osób trzecich, którym sprawca przekazał mienie, np. znajomym, czy członkom rodziny. Powyższe rozwiązanie ma na celu wyeliminowanie sytuacji „przepisywania” nielegalnie zdobytego mienia na inne osoby. Chodzi zarówno o sytuacje, gdy osoba trzecia otrzymała mienie nieodpłatnie, jak i za kwotę znacznie niższą od wartości rynkowej, gdy wiedziała lub powinna wiedzieć, że celem tych działań jest uniknięcie konfiskaty. Instytucja ta przypomina częściowo skargę pauliańską, przewidzianą w art. 527 kodeksu cywilnego, gdzie jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

O ile konfiskata majątku winnego sprawcy i ewentualnie, o ile byłaby zasadna, osób najbliższych sprawcy jest co do zasady rozwiązaniem praktycznym i celowym, o tyle przepadek przedsiębiorstwa służącego do popełnienia przestępstwa, nawet jeżeli nie było własnością sprawcy, budzi poważne zastrzeżenia. W takim bowiem przypadku odpowiedzialność za działania osób trzecich może ponieść niewinny właściciel przedsiębiorstwa. Nie trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, gdy udziałowcem spółki prawa handlowego są osoby zagraniczne, tak samo, jak członkowie zarządu takiej spółki, ale faktycznie działalnością operacyjną przedsiębiorstwa w Polsce zajmuje się dyrektor finansowy, organizacyjny czy handlowy.  Nie jest też tajemnicą, że w obrocie gospodarczym można nabyć różnego rodzaju faktury, w tym kosztowe i inne generujące „rzekomą” podstawę do obniżenia podatku naliczonego. W konsekwencji po kontroli podatkowej w takim podmiocie, może okazać się, że niektóre z osób faktycznie kierujących działalnością operacyjną podmiotu i wprost zaangażowanych w proceder będą ponosiły odpowiedzialność karną, choćby na podstawie art. 271a kodeksu karnego. W takiej sytuacji zgodnie z nowelizacją, mogą zaistnieć podstawy do zastosowania przepadku przedsiębiorstwa należącego do osoby zagranicznej, która o całym procederze dowiaduje się dopiero w chwili wejścia do spółki kontroli podatkowej lub wydaniu decyzji.

Przepadek przedsiębiorstwa nie będzie możliwy do orzeczenia w przypadku, gdy m.in. „byłoby to niewspółmierne do przestępstwa” lub rozmiar wyrządzonej szkody nie byłby znaczny wobec rozmiarów samego przedsiębiorstwa. Takie rozwiązanie ma co prawda wykluczać automatyzm w stosowaniu przepadku przedsiębiorstwa, jednak biorąc pod uwagę rozmiary przestępstw gospodarczych i również przestępstw związanych z podatkami, oraz osiągane z nich korzyści powyższa przesłanka raczej nie będzie wykluczała przepadku w zbyt wielu sytuacjach.

Znowelizowane przepisy wprowadzają także nowe instrumenty pozwalające Prokuraturze na skuteczną walkę z przestępczością zorganizowaną. Tzw. zamrożenie prewencyjne przewiduje możliwość natychmiastowego zabezpieczenia przez Prokuraturę mienia na potrzeby ewentualnej późniejszej konfiskaty, w przypadku gdy istniałoby ryzyko wyzbycia się mienia przed wydaniem nakazu zabezpieczenia. Narzędzie to powinno być stosowane przez Prokuraturę z dużą ostrożnością i w ściśle określonych przypadkach, tak aby w przypadku błędnej decyzji prokuratury uczciwy przedsiębiorca nie ponosił z tego tytułu szkód. Nowe rozwiązania nie mogą być zatem stosowane pochopnie, z pominięciem uprzedniego przeprowadzenia wnikliwego i rzetelnego postępowania dowodowego.

Trudno stwierdzić w chwili obecnej  w jaki sposób i jak często będą stosowane w praktyce instrumenty, które daje konfiskata rozszerzona, w szczególności w zakresie przejęcia przedsiębiorstwa,  ale  nie można uciec do refleksji dotyczącej kilku głośnych spraw,  w których nadzwyczajna gorliwość urzędnicza, w szczególności z zakresu kontroli skarbowej doprowadziła do upadku, a wręcz zniszczenia nie jednego przedsiębiorcy, i to nie tylko finansowego. To zaś może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa, a w konsekwencji pośrednio także wszystkich obywateli.

Andrzej Dmowski
Andrzej Dmowski