Konsekwencje prawne nieprawidłowego wyboru audytora do zbadania sprawozdania finansowego

Zasady wyboru audytora do zbadania sprawozdania finansowego reguluje artykuł 66 ust. 4 ustawy o rachunkowości, zgodnie z którym takiego wyboru dokonuje organ zatwierdzający sprawozdanie finansowe jednostki. W przypadku spółek kapitałowych takim organem zatwierdzającym sprawozdanie finansowe będzie zgromadzenie wspólników bądź walne zgromadzenie akcjonariuszy. Wprawdzie ustawa dopuszcza odmienne uregulowanie tej kwestii w statucie, umowie lub innych wiążących jednostkę przepisach prawa, niemniej jednak nawet wtedy, takiego wyboru nie może dokonać kierownik jednostki (zarząd w sp. z o.o. i spółce akcyjnej, komplementariusze w spółce komandytowej czy wspólnicy prowadzący sprawy spółek osobowych). W związku z powyższym, pojawia się pytanie o konsekwencje prawne nieprawidłowego wyboru audytora, gdy np. wyboru dokona organ nieuprawniony, albo też umowa z tym audytorem zostanie zawarta bez wymaganej przepisami zgody.

Art. 66 ust. 5 ustawy o rachunkowości stanowi z kolei, że to kierownik zawiera z audytorem umowę o badanie lub przegląd sprawozdania finansowego, jednak zgodę na zawarcie tej umowy musi wyrazić organ dokonujący wyboru podmiotu badającego sprawozdanie finansowe – przykładowo, w przypadku sp. z o.o. będzie to zgromadzenie wspólników. Pamiętać należy, ze wynik finansowy okresu oraz stan aktywów i pasywów na koniec tego okresu prezentowane w sprawozdaniu finansowym stanowią podstawową informację o kondycji finansowej jednostki. Są także okazją do oceny pracy kierowników jednostki. W rezultacie powierzenie kierownikom jednostki wyboru audytora prowadziłoby do możliwości kwestionowania wiarygodności tych wyborów i ich bezstronności, stąd też taki, a nie inny kształt regulacji przywołanego powyżej art. 66 ust. 4 i 5 ustawy.  Brak tej zgody w postaci braku uchwały zgromadzenia wspólników o wyborze audytora skutkuje tym, że zgodnie z art. 17§1 kodeksu spółek handlowych, taka umowa jest nieważna. Pamiętać jednak należy, że istnieje możliwość potwierdzenia dokonanej czynności pomimo braku wcześniejszej zgody, przy czym właściwy organ powinien wydać taką zgodę w terminie nie późniejszym niż w ciągu dwóch miesięcy.

Niewłaściwy wybór biegłego rewidenta do zbadania sprawozdania finansowego może mieć jeszcze dalej idące konsekwencje, poza sankcją nieważnością tej czynności. Pamiętać bowiem należy, że choć sama ustawa o rachunkowości nie określa zasad podziału zysku lub pokrycia strat w spółce, to wprowadza w art. 53 warunek, żeby przed podziałem zysku lub pokryciem start sprawozdanie finansowe jednostki zostało zatwierdzone, a wcześniej – jeżeli wymaga tego ustawa – żeby sprawozdanie zostało zatwierdzone przez wybranego audytora.

Badania przeprowadzonego przez ogólnie rzecz ujmując niewłaściwie wybranego biegłego nie będzie można uznać na gruncie ustawy o rachunkowości za prawidłowe, a w rezultacie podział lub pokrycie wyniku finansowego netto na podstawie takiego badania, również będzie nieważny z mocy prawa. Konsekwencje wypłaty dywidendy wspólnikowi w takim przypadku, bez spełnienia ustawowych przesłanek, a więc jako nienależnej wypłaty, reguluje art. 198 kodeksu spółek handlowych. Artykuł ten nakazuje zwrot otrzymanej przez wspólników wbrew przepisom prawa lub postanowieniom umowy wypłaty. Co więcej, przepis ten konstytuuje solidarną odpowiedzialność członków zarządu. z takim wspólnikiem. Ponadto, odpowiedzialności za nienależną wypłatę nie unikną także pozostali wspólnicy. Jeżeli bowiem nie będzie możliwości ściągnięcia bezprawnie pobranych wypłat od wspólnika – beneficjenta tej wypłaty – oraz od odpowiedzialnych solidarnie członków zarządu, subsydiarną odpowiedzialność będą ponosić pozostali wspólnicy. Będą oni jednak odpowiadać za ubytek tylko w części majątku spółki odpowiadającej wartości kapitału zakładowego w stosunku do posiadanych przez nich udziałów.

Szczególne konsekwencje niewłaściwego wyboru biegłego rewidenta mogą dotyczyć także spółek obecnych na giełdzie. Niedopełnienie obowiązków informacyjnych w takich spółkach stoi w sprzeczności z zasadą transparentności rynku finansowego i równego traktowania obecnych na nim podmiotów. Przykładowo, niewywiązanie się przez spółkę z obowiązku przekazania raportu rocznego zgodnie z przepisami obowiązującymi emitenta w Alternatywnym Systemie Obrotu New Connect, tj. przede wszystkim ustawą o rachunkowości, może skutkować nałożeniem na taki podmiot kary pieniężnej, zawieszeniem obrotu spółki do czasu przekazania prawidłowo sporządzonego raportu rocznego, a nawet wykluczeniem akcji danego podmiotu z obrotu na New Connect. Przy tego typu sankcjach w sposób szczególny aktualizuje się odpowiedzialność kierowników jednostek za niedociągnięcia przy wyborze biegłego rewidenta, które doprowadziły do powstania szkody po stronie spółki.

Ustawa o rachunkowości nie pozostawia wątpliwości co do tego, że sprawozdanie finansowe powinno być sporządzone w sposób rzetelny i zgodny z przepisami prawami. Obowiązek zapewnienia przestrzegania tych zasad przy sporządzaniu sprawozdania finansowego spoczywa na kierownikach jednostki, ale także na członkach rady nadzorczej czy też innego organu nadzoru. Każdorazowo, naruszenie tego obowiązku, które skutkowałoby powstaniem szkody po stronie spółki, stanowić może przesłankę odpowiedzialności kierownika spółki oraz członków organu nadzoru wobec spółki. Członkowie władz spółek mogą odpowiadać również karnie za nadużycia uprawnień lub niedopełnienie obowiązków (art. 296 kodeksu karnego). Z kolei dla wspólników Spółki najbardziej dotkliwą sankcją niewłaściwego wyboru audytora będzie brak możliwości wypłaty dywidendy lub też obowiązek jej zwrotu w przypadku, gdy dojdzie do jej niezasadnej wypłaty.

Andrzej Dmowski
Andrzej Dmowski