Polskie innowacje – portret statystyczny

Premier Mateusz Morawiecki powiedział na światowym forum ekonomicznym w Davos, że modernizacja jest głównym wyzwaniem dla polskiej gospodarki w 2018 r. Przed nami dużo pracy, bo relacja wydatków na prace badawczo-rozwojowe (B+R) do PKB jest w Polsce stosunkowo niska – 1% wobec 2% średnio w Unii Europejskiej.

Fot. Pixaby

W Polsce firmy innowacyjne (czyli takie, które choćby próbowały innowację) to tylko 1/5, w Niemczech 2/3 wszystkich. Za nami jest tylko Rumunia. Jeśli chodzi o duże przedsiębiorstwa, zatrudniające ponad 250 pracowników, to w Unii Europejskiej 4 na 5 z nich wykazuje aktywność w obszarze innowacji.

Plan Morawieckiego

Jak wskazuje Plan na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, sektor przedsiębiorstw finansuje wewnętrzne nakłady na B+R w 39%, wobec średniej w UE wynoszącej 55%. Wielu przedsiębiorców poprzestaje na konkurowaniu niskimi kosztami, zamiast wykorzystywać szanse zwiększenia marży dzięki innowacjom produktowym, procesowym bądź organizacyjnym. Według rządowego Planu Morawieckiego tylko 5% polskiego eksportu ma charakter innowacyjny. Efekt jest taki, że Polska zajmuje dopiero 23. miejsce w unijnym rankingu innowacyjności.

Wartość polskich wydatków na innowacje spadła w 2016 r., pomimo dobrej koniunktury i dostępności środków unijnych. Nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłowych w 2016 r. wyniosły 28,3 mld zł, a w firmach usługowych – 10,7 mld zł, tj. mniej odpowiednio o 9% i 15,3% niż rok wcześniej.

Wśród podmiotów nieaktywnych innowacyjnie jedynie w Polsce i w Estonii głównym powodem braku aktywności jest brak pomysłów. Tymczasem np. we Włoszech, czy Francji głównym powodem jest brak popytu lub uprzednio wprowadzone innowacje.

Jakie innowacje tworzą polskie przedsiębiorstwa?

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wynika, że innowacje częściej występują w przemyśle niż w usługach. W latach 2014-2016 aktywnych innowacyjnie (tj. takich, które zrealizowały przynajmniej jedną innowację, również niezakończoną sukcesem lub w toku) było 20,3% przedsiębiorstw przemysłowych i 14,5% firm usługowych. Najwięcej wśród dużych firm, podmiotów zatrudniających powyżej 250 osób. Zarówno w przedsiębiorstwach przemysłowych jak i usługowych wyższy był udział podmiotów, które wprowadziły innowacje procesowe, niż innowacje produktowe. Z danych GUS wynika, że wśród przedsiębiorstw usługowych najwyższy udział innowacji był w dziale „Ubezpieczenia, reasekuracja i fundusze emerytalne”.

Najbardziej innowacyjne regiony

W których województwach najczęściej wprowadzano innowacje? Największy odsetek przedsiębiorstw przemysłowych aktywnych innowacyjnie występował w województwie małopolskim, a innowacyjnych (takich które w wprowadziły już innowację na rynek) – w województwie lubelskim. Interesujące jest, że województwo mazowieckie z Warszawą zajmuje dopiero piąte miejsce w rankingu regionów z najwyższym odsetkiem przedsiębiorstw przemysłowych aktywnych innowacyjnie i trzecie miejsce jeśli liczyć tylko firmy usługowe.

Marginalne przychody

Przychody z innowacji pozostają ograniczone. Udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przychodach ze sprzedaży ogółem wyniósł dla przedsiębiorstw przemysłowych 8,1%, a dla podmiotów usługowych – 3,9%. Wyraźnie większy udział przychodów sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przychodach ze sprzedaży uzyskują duże firmy – 10,3% w stosunku do 4,9% w firmach średnich 9 i 1,7% w małych.

Struktura wydatków

W co się inwestuje? Przedsiębiorstwa przemysłowe prawie połowę środków na innowacje przeznaczyły na nabycie maszyn i urządzeń technicznych, środków transportowych, narzędzi, ruchomości i wyposażenia. Z kolei firmy usługowe najwięcej środków (41%) przeznaczyły na działalność badawczą i rozwojową. Najniższe nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłowych zostały poniesione na zakup wiedzy ze źródeł zewnętrznych, natomiast w przedsiębiorstwach usługowych – na szkolenia personelu związane bezpośrednio z wprowadzaniem innowacji produktowych lub procesowych.

Jak przedsiębiorcy tłumaczą brak aktywności?

Główną przyczyną niewdrożenia innowacji dla 81,7% przedsiębiorstw przemysłowych i 92,5% usługowych był „brak przekonującego powodu” dla ich wprowadzenia. 7,8% przedsiębiorstw przemysłowych i 10,2% podmiotów usługowych wskazało „brak dobrych pomysłów na innowacje”.

Czy musiało do tego dojść?

Dotychczasowa niska innowacyjność polskiej gospodarki skutkuje słabą globalną konkurencyjnością naszych firm. To fakt znany od dawna. Plan na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju ma adresować ten problem. Gorzej z realizacją – opóźnienia w uruchamianiu wspartych przez PFR czy NCBR funduszy venture capital, były jedną z przyczyn spadku w 2016 r. nakładów przedsiębiorstw na działalność innowacyjną. Opóźnienia wydają się częściowo wynikać ze słabej koordynacji organów państwa. Przykładowo, wyłonione przez NCBR 44 fundusze Bridge Alfa o łącznym budżecie wartym 1,8 mld zł (dla porównania – łączne nakłady przedsiębiorstw na innowacje w 2016 r. to 39 mld zł) czekają ze startem na uzyskanie wpisu KNF do rejestru ZASI. Procedura trwa około 8 miesięcy. Czy musi to trwać aż tak długo? Dla najbardziej radykalnych innowacji, charakteryzujących się największym ryzykiem, ale i największym potencjałem wzrostu, tego rodzaje fundusze są jedyną realną możliwością sfinansowania prac rozwojowych i wejścia na rynek. Każdy miesiąc zwłoki osłabia szanse na sukces przedsięwzięcia. A wśród czekających może być drugi MedicAlgorithmics.

Warto zwrócić uwagę na dwie statystyki. Po pierwsze, innowacje w całej Unii Europejskiej są domeną dużych firm. Być może w Polsce w jeszcze większym stopniu – u nas Elon Musk na SpaceX nie dostałby 100 mln USD (od tego zaczął w 2002 r.). Po drugie, wbrew obiegowym przekonaniom, ważnym powodem braku aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw jest brak dobrych pomysłów – Polska jest jednym z dwóch krajów w UE, w którym powód ten jest ważniejszy niż czynniki popytowe.

Droga naprzód

Trzeba stymulować powstawanie i gospodarcze wykorzystywanie przełomowych idei. Duże firmy, obok lepszego wykorzystywania potencjału własnych pracowników, powinny udrożnić współpracę z zewnętrznymi innowatorami. Obecnie zamiast systemu zachęt i procesu selekcji propozycji technologicznych startupów, bardziej typowe jest ich ignorowanie czy wręcz wykorzystanie (zapoznanie się z pomysłem i realizacja z pominięciem pomysłodawcy). Bez poszanowania własności intelektualnej nie da się zbudować lidera innowacji.

Udział przedsiębiorstw innowacyjnych w UE wg Eurostat

michal_olszewski